हाम्रो शरीर एउटा निश्चित जैविक प्रक्रियाअनुसार चलिरहेको हुन्छ। सूर्य उदाएपछि दिन सुरु भएजस्तै मानिसको शरीर पनि सक्रिय हुन्छ। साँझ पर्दै जाँदा शरीरले विस्तारै आराम खोज्न थाल्छ। दिनभर सक्रिय भएको शरीरले रातमा आराम पाएपछि भोलिपल्ट पुनः सक्रिय हुन ऊर्जा प्राप्त गर्छ। त्यसैले स्वस्थ जीवनका लागि पर्याप्त र गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक हुन्छ।

सामान्यतया वयस्क मानिसलाई हरेक रात करिब ७ देखि ९ घण्टा निद्रा आवश्यक पर्ने मानिन्छ। मानिसको निद्रालाई मोबाइलको ब्याट्रीसँग तुलना गर्ने हो भने, निदाउनु भनेको शरीर र मस्तिष्कलाई ‘रिचार्ज’ गर्नुजस्तै हो।

तर कतिपय मानिसलाई पर्याप्त समय ओछ्यानमा बिताउँदा पनि निद्रा नलाग्ने समस्या हुन्छ। सुत्ने समयमा निद्रा नपर्नु, निदाएपछि राति पटक–पटक ब्युँझनु र फेरि निदाउन कठिन हुनु वा बिहान अपेक्षाभन्दा धेरै चाँडै ब्युँझिनु अनिद्रासँग सम्बन्धित लक्षण हुन सक्छन्।

अनिद्रा उमेर बढ्दै जाँदा बढी देखिन सक्छ, तर ३० वर्ष उमेर नाघेपछि अनिद्रा हुन्छ भन्ने निश्चित नियम भने होइन। तनाव, चिन्ता, अनियमित जीवनशैली, क्याफिनको अत्यधिक सेवन, केही औषधि तथा अन्य स्वास्थ्य समस्यालगायत विभिन्न कारणले निद्रामा समस्या आउन सक्छ।

निद्राको गुणस्तर सुधार गर्न दैनिक जीवनमा यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:

निश्चित समयमा सुत्ने र उठ्ने

हरेक दिन सकेसम्म एउटै समयमा सुत्ने र बिहान उठ्ने बानी बसाल्नुहोस्। नियमित समयतालिकाले शरीरको प्राकृतिक निद्रा–जागरण चक्रलाई व्यवस्थित गर्न सहयोग गर्छ।

सुत्नुअघि मोबाइल तथा स्क्रिनको प्रयोग घटाउने

सुत्नुभन्दा कम्तीमा ३०–६० मिनेटअघि मोबाइल, ल्यापटप र टेलिभिजनजस्ता स्क्रिनको प्रयोग कम गर्नु राम्रो हुन्छ। विशेषगरी राति धेरै उज्यालो स्क्रिन हेर्दा शरीरको प्राकृतिक निद्रा प्रक्रियामा असर पर्न सक्छ।

सुत्ने वातावरण आरामदायी बनाउने

सुत्ने कोठा शान्त, अँध्यारो, सफा र आरामदायी राख्नुहोस्। कोठाको तापक्रम पनि सहज हुने गरी मिलाउनु राम्रो हुन्छ।

खानपानमा ध्यान दिने

बेलुकाको खाना धेरै भारी नबनाउनुहोस्। सुत्नुअघि चिया, कफीजस्ता क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ तथा मदिरा सेवन नगर्नु राम्रो हुन्छ। धेरै चिल्लो, पिरो वा भारी खाना पनि सुत्नुअघि नखानु उपयुक्त हुन्छ।

मनतातो पानीले नुहाउने

सुत्नुअघि मनतातो पानीले नुहाउँदा शरीरलाई आराम महसुस हुन सक्छ। केही मानिसका लागि यसले निद्राको तयारी गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

मोबाइलको सट्टा पुस्तक पढ्ने

ओछ्यानमा पुगेपछि मोबाइल चलाउने वा सामाजिक सञ्जाल हेर्ने बानीको सट्टा हल्का तथा रुचिकर पुस्तक पढ्ने बानी बसाल्न सकिन्छ। यसले सुत्नुअघिको मानसिक सक्रियता कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने

दिउँसो वा साँझ नियमित रूपमा हिँड्ने, हल्का व्यायाम गर्ने वा योग गर्ने बानीले निद्राको गुणस्तर सुधार गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर सुत्नुभन्दा ठीकअघि अत्यधिक कडा व्यायाम नगर्नु राम्रो हुन्छ।

ध्यान र गहिरो श्वास अभ्यास गर्ने

सुत्नुअघि केही मिनेट गहिरो श्वास फेर्ने अभ्यास, ध्यान वा शरीरलाई क्रमशः रिल्याक्स गर्ने अभ्यास गर्न सकिन्छ। यस्ता अभ्यासले तनाव र मानसिक बेचैनी कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

लामो समयसम्म समस्या भए चिकित्सकसँग परामर्श गर्ने

कहिलेकाहीँ निद्रा नलाग्नु सामान्य हुन सक्छ। तर निद्राको समस्या लामो समयसम्म रहिरह्यो, दैनिक कामकाजमा असर पर्न थाल्यो वा राति बारम्बार ब्युँझिने समस्या भइरह्यो भने स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ। निरन्तर अनिद्रा अन्य स्वास्थ्य समस्यासँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ।