भदौ १० गते बिहान करिब १० बजेको समय थियो। नुवाकोटको देवीघाट बजार अरू दिनजस्तै आफ्नै लयमा चलिरहेको थियो। कसैको घरमा खाना पाकिसकेको थियो, कोही खाना खाने तयारीमा थिए, कोही परिवारसँग बसेर खाना खाँदै थिए भने कोही आफ्नै दैनिकीमा व्यस्त थिए। बजारमा मानिसहरू थिए, पसलहरू खुलिरहेका थिए र वातावरण सामान्य थियो। तर त्यो सामान्यता धेरै बेर टिक्नेवाला थिएन भन्ने कुरा त्यहाँ उपस्थित कसैलाई थाहा थिएन। केही बेरमै एउटा यस्तो खबर आउँदै थियो, जसले देवीघाटको पूरै बस्तीलाई आफ्नो घर, पसल, सामान र दैनिक जीवनभन्दा माथि उठेर आफ्नो ज्यान जोगाउने निर्णय गर्न बाध्य बनाउने थियो।
त्यही बेला देवीघाट प्रहरी चौकीका प्रमुख प्रहरी असई अरुणकुमार बैठाको सञ्चार सेटमा अचानक आपत्कालीन सन्देश आयो– “भोटेकोसीमा ठूलो बाढी आएको छ। तटीय क्षेत्रका स्थानीयलाई तत्काल जानकारी गराउन माइकिङ गर्नु। आफूहरू पनि सुरक्षित रहनु।” जिल्ला प्रहरी कार्यालय नुवाकोटको सञ्चार शाखाबाट आएको त्यो सन्देश अरू कुनै सामान्य सूचना थिएन। त्यो सन्देशभित्र सयौँ मानिसको जीवन जोडिएको थियो। एउटा सूचना सही समयमा सही ठाउँमा पुग्न नसकेको भए त्यसको परिणाम कति भयावह हुन सक्थ्यो, त्यो कल्पना गर्न पनि गाह्रो छ।
पाँच जनाको मात्रै दरबन्दी रहेको देवीघाट प्रहरी चौकीका प्रमुख असई बैठाले आदेश सुनेपछि एक क्षण पनि ढिला गरेनन्। मोटरसाइकल चालक बोलाए र माइक लिएर बजारतर्फ दौडिए। उनलाई थाहा थियो– अब समयसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। बाढी कहिले आइपुग्छ, कति ठूलो हुन्छ र त्यसले कति क्षति पुर्याउँछ भन्ने कुरा उनलाई थाहा थिएन। थाहा थियो त केवल यति कि नागरिकलाई समयमै खबर गर्न सकियो भने धेरैको ज्यान जोगाउन सकिन्छ।
देवीघाटको तल्लो बजारदेखि माथिल्लो बजारसम्म उनी लगातार माइकिङ गर्दै हिँडे। सडकमा उनको आवाज गुञ्जिरहेको थियो– सबै जना सुरक्षित स्थानतर्फ जानुहोस्, बाढी आउँदैछ। त्यो आवाज सुन्नेहरू सुरुमा अत्तालिए, कतिले सामान समेट्न खोजे, कतिले घरका सदस्य खोजे, कतिले आफूले सकेजति आवश्यक वस्तु बोकेर बाहिर निस्किए। तर केहीले भने त्यो आवाज सुन्नासाथ हातमा रहेको खाना त्यहीँ छाडे। कसैको थालमा खाना पस्किएको थियो, तर खानुभन्दा पहिले ज्यान जोगाउनुपर्ने अवस्था आयो। कतिपयले घरको ढोका बन्द गर्ने समयसमेत पाएनन्। त्यस क्षण उनीहरूका लागि वर्षौँ लगाएर जोडेको सम्पत्तिभन्दा एउटा जीवन महत्वपूर्ण थियो।
असई बैठा केवल माइकिङ गरेर सडकमा हिँडिरहेका थिएनन्। उनी स्थानीय वडाध्यक्षसँगै घर–घर पुगिरहेका थिए। कसैलाई सम्झाउँदै, कसैलाई आग्रह गर्दै, कसैलाई तत्काल सुरक्षित ठाउँमा जान भन्दै उनीहरू बस्तीभित्र पसिरहेका थिए। वृद्धवृद्धा, बालबालिका र असहाय मानिसहरूलाई विशेष प्राथमिकतामा राखेर सुरक्षित स्थानतर्फ सार्ने काम भइरहेको थियो। वृद्धाश्रममा रहेका वृद्धवृद्धाहरूलाई समेत सुरक्षित ठाउँमा पुर्याउने काम उनी आफैँले अगुवाइ गरे। त्यो बेला शायद कसैलाई थाहा थिएन कि उनीहरूले सुरक्षित स्थानमा पुर्याएका ती मानिसहरू केही बेरपछि आफ्नै आँखाअगाडि बाढीले आफ्नो बस्ती डुबाएको दृश्य हेर्नुपर्नेछ।
असई बैठाले सूचना जारी गरेको करिब एक घण्टा मात्रै हुँदै थियो। माइकिङ अझै चलिरहेको थियो। मानिसहरू सुरक्षित स्थानतर्फ सर्दै थिए। अनि अचानक त्यो खबर, जुन केही बेरअघिसम्म चेतावनी मात्र थियो, वास्तविकतामा परिणत भयो। बाढी आयो। नदी उर्लियो। पानीले आफ्नो बाटो खोज्दै बस्ती पस्न थाल्यो। देवीघाटको शान्त वातावरण केही क्षणमै त्रासमा बदलियो। घरहरू डुब्न थाले, आँगनहरू पानीले भरिन थाले, मानिसहरूले आफ्ना आँखाअगाडि आफ्नो वर्षौँको मेहनतले जोडेको संसार पानीमा डुबिरहेको देख्न थाले। तर त्यही क्षण एउटा कुरा भने सन्तोषको विषय थियो– धेरै मानिसहरू पहिल्यै सुरक्षित स्थानमा पुगिसकेका थिए।
असई बैठा स्वयं भने अरूलाई सुरक्षित गराउँदै गर्दा जोखिममा परिसकेका थिए। उनले अरूलाई बचाउने क्रममा आफ्नो सुरक्षाको ख्याल गर्न भ्याएनन्। बाढीको भेलले उनलाई समेत असुरक्षित बनायो। जीवन र मृत्युको त्यो क्षणमा एक पूर्वप्रहरी हवल्दारले उनलाई तानेर सुरक्षित स्थानमा पुर्याए। सायद त्यो दिन एकजना प्रहरीले नागरिकको जीवन बचाउँदै गर्दा अर्को व्यक्तिले प्रहरीकै जीवन बचाउनुपर्ने अवस्था आएको थियो। कर्तव्य पूरा गर्ने क्रममा आफ्नो ज्यानसमेत जोखिममा राखेका बैठाको त्यो साहस देवीघाटको बाढीको कथामा सधैँ सम्झिइरहने एउटा अध्याय बनेको छ।
बाढीले देवीघाटलाई डुबायो, तर मानिसलाई जित्न सकेन। घरहरूमा पानी पस्यो, सामानहरू बगे, वर्षौँको मेहनतले जोडेको सम्पत्तिमा क्षति पुग्यो, तर धेरै परिवारका सदस्यहरू जीवित रहे। यसको कारण कुनै चमत्कार थिएन। कुनै ठूलो उद्धार संयन्त्र पनि थिएन। थियो त केवल समयमै आएको एउटा सूचना र त्यो सूचनालाई आफ्नो जिम्मेवारी सम्झेर एक क्षण पनि ढिला नगरी नागरिकको घर–घर पुर्याउने एउटा प्रहरीको साहस।
कहिलेकाहीँ हामी प्रहरीको कामलाई केवल सुरक्षा, गस्ती र कानून कार्यान्वयनसँग जोडेर हेर्छौँ। तर विपद्को समयमा प्रहरीको भूमिका अझ गहिरो हुन्छ। त्यहाँ उनीहरू केवल प्रहरी हुँदैनन्, उनीहरू उद्धारकर्ता हुन्छन्, अभिभावक हुन्छन्, संकटमा परेकाहरूका लागि भरोसा हुन्छन्। देवीघाटमा असई अरुणकुमार बैठाले त्यही भूमिका निर्वाह गरे। उनको हातमा रहेको माइक केवल एउटा सञ्चारको साधन थिएन, त्यो दिन त्यो माइक सयौँ परिवारका लागि जीवनको खबर बोकेको आवाज बनेको थियो।
कल्पना गरौँ, यदि त्यो सूचना केही घण्टा ढिला आएको भए? यदि असई बैठाले “अरू कसैले गरिहाल्छ” भनेर केही समय पर्खिएका भए? यदि उनी माइक लिएर तल्लो र माथिल्लो बजारसम्म नदौडिएका भए? यदि उनी र वडाध्यक्ष घर–घर नपुगेका भए? सम्भवतः आज देवीघाटको कथा केवल बाढीले पुर्याएको क्षतिको कथा मात्र हुने थियो। तर समयमै बजेको एउटा सञ्चार सेट, त्यसबाट आएको एउटा सन्देश र त्यसलाई जीवनको जिम्मेवारी ठानेर सडकमा दौडिएको एउटा प्रहरीका कारण त्यो कथा आज धेरै जीवन जोगिएको कथाका रूपमा पनि सुनाउन सकिन्छ।
बाढीले मानिसका घर भत्काउन सक्छ, सम्पत्ति बगाउन सक्छ, सम्झनाहरू मेटाउन सक्छ, तर समयमै जागेको मानवता र कर्तव्यनिष्ठ साहसलाई बगाउन सक्दैन। असई अरुणकुमार बैठाले त्यो दिन पदको जिम्मेवारी मात्र पूरा गरेनन्, उनले आफ्नो वर्दीको अर्थ प्रमाणित गरे। उनले देखाए– नागरिकको ज्यान जोगाउनु भनेको केवल आदेश पालना गर्नु होइन, त्यो मानवीय कर्तव्य पनि हो।
देवीघाटका लागि त्यो दिन भदौ १० गते मात्र होइन, सम्झनामा सधैँ रहने एउटा दिन बनेको छ। बाढी आउँदा मानिसहरूले आफ्नो घर छाडे, खाना छाडे, सामान छाडे, तर समयमै आएको चेतावनीका कारण धेरैले आफ्नो जीवन जोगाए। त्यसैले भदौ १० को त्यो बिहानलाई सम्झँदा बाढीको भयावह दृश्यसँगै एउटा मोटरसाइकलमा माइक बोकेर बस्ती–बस्ती दौडिरहेको प्रहरीको तस्वीर पनि सम्झनुपर्छ।
किनकि त्यो दिन देवीघाटमा बाढी आउनुअघि एउटा आवाज आएको थियो। त्यो आवाजले मानिसहरूलाई जगायो, घरबाट निकाल्यो र सुरक्षित ठाउँतर्फ पुर्यायो। त्यो आवाज सामान्य आवाज थिएन। त्यो चेतावनी थियो, जिम्मेवारी थियो, साहस थियो र धेरै परिवारका लागि जीवन थियो।
