ललितपुर — सूचना तथा प्रविधिले विश्वलाई तीव्र गतिमा परिवर्तन गरिरहेको वर्तमान समयमा डिजिटल साक्षरतालाई आधारभूत आवश्यकताका रूपमा स्थापित गर्ने उद्देश्यले महालक्ष्मी नगरपालिका वडा नं. ५ को आयोजनामा महेन्द्र ग्राम माध्यमिक विद्यालयको नयाँ भवनमा डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ। विद्यार्थी, अभिभावक, स्थानीय समुदायका प्रतिनिधि तथा सरोकारवालाहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको उक्त कार्यक्रमले डिजिटल प्रविधिको सुरक्षित, प्रभावकारी तथा जिम्मेवार प्रयोगसम्बन्धी चेतना अभिवृद्धि गर्ने लक्ष्य राखेको थियो।
विश्वव्यापी रूपमा शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, बैंकिङ, सञ्चार तथा सार्वजनिक सेवाहरू क्रमशः डिजिटल माध्यममा आधारित हुँदै गइरहेका बेला प्रविधिको पहुँच मात्र पर्याप्त नहुने र त्यसको सही प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु अपरिहार्य बन्दै गएको छ। यही यथार्थलाई मध्यनजर गर्दै आयोजना गरिएको कार्यक्रममा डिजिटल सीप, साइबर सुरक्षा, सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवार प्रयोग, अनलाइन ठगीबाट बच्ने उपाय तथा डिजिटल नागरिकताको विषयमा विस्तृत जानकारी प्रदान गरिएको थियो।
कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै महालक्ष्मी नगरपालिकाकी उपप्रमुख लक्ष्मी महर्जनले डिजिटल युगमा ज्ञान र सीपको अभावले नागरिकलाई अवसरबाट वञ्चित मात्र नभई विभिन्न जोखिमको सामना गर्न बाध्य बनाउने बताइन्। उनले सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै साइबर अपराध, गलत सूचना र डिजिटल दुरुपयोगका घटनाहरू पनि बढिरहेको उल्लेख गर्दै त्यसबाट जोगिन डिजिटल साक्षरता अपरिहार्य भएको धारणा व्यक्त गरिन्।
उनले भनिन्, “आजको समयमा डिजिटल साक्षरता कुनै विकल्प होइन, आवश्यकता हो। विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीदेखि समुदायका हरेक नागरिकले डिजिटल प्रविधिको सही प्रयोग गर्न जान्नुपर्छ। प्रविधि आफैंमा न राम्रो हो न नराम्रो, त्यसको प्रयोग गर्ने व्यक्तिको सोच र चेतनाले त्यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ। त्यसैले हामीले नयाँ पुस्तालाई प्रविधिको प्रयोगकर्ता मात्र होइन, जिम्मेवार डिजिटल नागरिकका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।”
उपप्रमुख महर्जनले प्रविधिको सही उपयोगले शिक्षा, उद्यमशीलता, रोजगारी तथा नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सक्ने बताउँदै स्थानीय तहले डिजिटल साक्षरतासम्बन्धी कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखेको जानकारी दिइन्। उनले डिजिटल रूपान्तरणको लक्ष्य हासिल गर्न पूर्वाधार विकाससँगै नागरिकको क्षमता अभिवृद्धिमा लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइन्।
त्यसैगरी वडा नं. ५ का वडा अध्यक्ष कपिल केसीले समाजमा डिजिटल पहुँच विस्तार भए पनि त्यसको सही प्रयोगबारे पर्याप्त चेतना विकास हुन नसकेको टिप्पणी गरे। उनले प्रविधिको दुरुपयोगका कारण विशेषगरी किशोर–किशोरी र युवाहरू विभिन्न समस्यामा पर्ने गरेको उल्लेख गर्दै विद्यालय र समुदायस्तरमै डिजिटल सचेतना अभियानलाई सुदृढ बनाउनुपर्ने धारणा राखे।
उनले भने, “अहिले अधिकांशको हातमा स्मार्टफोन छ, इन्टरनेटको पहुँच पनि बढेको छ। तर पहुँच बढ्नु मात्र उपलब्धि होइन। यदि त्यसको सही उपयोग गर्न सकिएन भने त्यही प्रविधि गलत सूचना फैलाउने, समयको दुरुपयोग गर्ने र साइबर अपराधको माध्यम बन्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल साक्षरताको विषयलाई हामीले औपचारिक शिक्षासँगै व्यवहारिक जीवनसँग पनि जोड्नुपर्छ।”
वडा अध्यक्ष केसीले विद्यार्थीहरूलाई सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा विशेष सचेत रहन आग्रह गर्दै डिजिटल माध्यमबाट प्राप्त हुने अवसरहरूको अधिकतम उपयोग गर्न सुझाव दिए। उनले प्रविधिलाई मनोरञ्जनमा सीमित नराखी अध्ययन, अनुसन्धान, सीप विकास तथा स्वरोजगारका अवसर सिर्जना गर्न प्रयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिए।
कार्यक्रममा सहभागी विद्यार्थीहरूले डिजिटल प्रविधिको सुरक्षित प्रयोग, पासवर्ड व्यवस्थापन, व्यक्तिगत गोपनीयताको सुरक्षा, अनलाइन ठगीबाट बच्ने उपाय तथा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीका विषयमा जानकारी प्राप्त गरेका थिए। प्रशिक्षकहरूले डिजिटल माध्यममा बढ्दो निर्भरता सँगसँगै साइबर सुरक्षाको महत्व पनि उत्तिकै बढेको भन्दै प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग गर्न आग्रह गरेका थिए।
विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या निरन्तर बढिरहेको भए पनि डिजिटल साक्षरताको स्तर अपेक्षाअनुसार वृद्धि हुन सकेको छैन। डिजिटल ज्ञानको अभावका कारण धेरै नागरिक साइबर अपराध, गलत सूचना तथा अनलाइन ठगीको शिकार बन्ने गरेका छन्। यस्ता चुनौतीलाई न्यूनीकरण गर्न स्थानीय तहबाट सञ्चालन हुने डिजिटल साक्षरता कार्यक्रमहरू प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।
कार्यक्रमका सहभागीहरूले पनि यस्ता कार्यक्रमले प्रविधिप्रतिको बुझाइ बढाउन तथा दैनिक जीवनमा सुरक्षित रूपमा डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्न सहयोग पुग्ने बताएका छन्। उनीहरूले विद्यालय तथा समुदायस्तरमा यस्ता कार्यक्रमलाई नियमित रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्।
महालक्ष्मी नगरपालिकाले “डिजिटल ज्ञान, समृद्ध समाज” भन्ने नारालाई व्यवहारमा उतार्ने लक्ष्यसहित आगामी दिनमा पनि डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा तथा सूचना प्रविधिसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरूलाई निरन्तरता दिने जनाएको छ।
डिजिटल रूपान्तरणको युगमा नागरिकलाई प्रविधिको पहुँच उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको सुरक्षित, सिर्जनात्मक र उत्पादनमूलक उपयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु अझ महत्वपूर्ण विषय हो। यही उद्देश्यलाई आत्मसात गर्दै सञ्चालन गरिएका यस्ता कार्यक्रमहरूले डिजिटल विभाजन न्यूनीकरण गर्नुका साथै प्रविधिमैत्री, सक्षम, आत्मनिर्भर र सशक्त समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
