काठमाडौं –  नेपालमा हरेक वर्ष सयौं सचेतनामूलक कार्यक्रम हुन्छन्। दिवस मनाइन्छ, ब्यानर टाँसिन्छ, औपचारिक भाषण हुन्छ, केही तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा राखिन्छन् र कार्यक्रम सकिन्छ। केही दिनपछि ती कार्यक्रम कसैले सम्झँदैन। किनकि त्यहाँ अनुभवभन्दा औपचारिकता धेरै हुन्छ, अनुसन्धानभन्दा भाषण धेरै हुन्छ र प्रभावभन्दा उपस्थितिको गणना बढी गरिन्छ।

तर सबै कार्यक्रम एउटै प्रकृतिका हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ यस्ता कार्यक्रम पनि हुन्छन्, जहाँ वक्ताले केवल बोलेको हुँदैन, बाँचेको अनुभव सुनाइरहेको हुन्छ। जहाँ प्रस्तुति केवल स्लाइडमा सीमित हुँदैन, वास्तविक घटनाले भरिएको हुन्छ। र जहाँ सहभागीले केवल ताली बजाएर फर्कँदैनन्, सोच परिवर्तन गरेर घर फर्किन्छन्।

रूपन्देहीको रुद्रपुरमा अन्तर्राष्ट्रिय मानव बेचबिखनविरुद्धको दिवस–२०२६ को अवसरमा आयोजित कार्यक्रम त्यही दुर्लभ उदाहरणमध्ये एक हो। आज मानव बेचबिखनको स्वरूप १० वर्षअघिको जस्तो छैन। पहिले सीमापार लैजाने गिरोहको चर्चा हुन्थ्यो। अहिले मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन विज्ञापन, नक्कली एजेन्सी, नक्कली रोजगारदाता र डिजिटल प्लेटफर्महरू अपराधीका सबैभन्दा प्रभावकारी हतियार बनेका छन्।

अपराधीले अब कसैलाई जबर्जस्ती उठाएर लैजाँदैन। उनीहरू सपना बेच्छन्। आकर्षक तलबको सपना, युरोपको सपना, अध्ययनको सपना, विवाहको सपना, राम्रो भविष्यको सपना। जब पीडितले सपना र वास्तविकताबीचको दूरी बुझ्छ, त्यतिबेला धेरै ढिलो भइसकेको हुन्छ। दुर्भाग्य, नेपालको ठूलो समस्या यही हो। हामी अझै पनि अपराध भइसकेपछि अनुसन्धानमा बढी केन्द्रित छौं, अपराध हुनुअघि सचेतना फैलाउन कम।

इलाका प्रहरी कार्यालय रुद्रपुरका प्रमुख प्रहरी निरीक्षक प्रशान्त तामाङको प्रस्तुति प्रभावकारी हुनुको कारण उनी राम्रो वक्ता मात्र भएकाले होइन। यही यथार्थलाई प्रहरी निरीक्षक प्रशान्त तामाङले आफ्नो प्रस्तुतीकरणमार्फत अत्यन्त स्पष्ट रूपमा राखे। उनको प्रस्तुति केवल पुस्तकमा लेखिएका सिद्धान्तको पुनरावृत्ति थिएन। त्यो एउटा प्रहरी अधिकृतको अनुभव, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको मिश्रण थियो। उनको प्रस्तुति प्रभावकारी हुनुको कारण उनीसँग अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास, अनुसन्धान र फिल्डको अनुभव हुनु हो।

मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरोमा काम गरेको अनुभव, विभिन्न जटिल घटनाको अनुसन्धान र त्यसपछि इन्टरपोलद्वारा सर्बियाको बेलग्रेडमा आयोजित “12th Interpol Global Human Trafficking & Migrant Smuggling Conference for Expert Groups” मा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर—यी सबैले उनको बुझाइलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गरेको छ।

विश्वका सयभन्दा बढी देशका अनुसन्धानकर्ताले छलफल गरेका विषय, नयाँ प्रविधिबाट भइरहेको मानव बेचबिखन, अन्तरदेशीय गिरोहको कार्यशैली, आपराधिक सञ्जालको संरचना तथा नियन्त्रणका उपायबारे प्रत्यक्ष जानकारी लिएको व्यक्ति जब स्थानीय समुदायका अगाडि उभिन्छ, त्यसको प्रभाव स्वाभाविक रूपमा फरक हुन्छ।

त्यसैले रुद्रपुरमा प्रस्तुत गरिएको विषय केवल किताबको सारांश थिएन, त्यो अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको स्थानीय रूपान्तरण थियो। नेपालमा मानव बेचबिखन नियन्त्रणसम्बन्धी कानुन छन्। प्रहरी छ। अनुसन्धान ब्युरो छ। अदालत छ। स्थानीय सरकार छन्। गैरसरकारी संस्था छन्। अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार छन्।

तर प्रश्न उही छ—अपराध किन रोकिएको छैन?
यसको उत्तर कानुनको अभाव होइन, चेतनाको अभाव हो।

आज पनि हजारौं नेपाली आकर्षक प्रलोभनमा परेर अवैध बाटोबाट विदेश जाने प्रयास गरिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा अपरिचित व्यक्तिको आश्वासनमा विश्वास गरिरहेका छन्। नक्कली एजेन्टलाई लाखौं रुपैयाँ बुझाइरहेका छन्। कानुनी प्रक्रिया नबुझी भविष्य खोजिरहेका छन्।

जबसम्म नागरिक सचेत हुँदैनन्, प्रहरी एक्लैले यो अपराध रोक्न सक्दैन। मानव बेचबिखन नियन्त्रण प्रहरीको मात्र जिम्मेवारी होइन, समाजको साझा दायित्व हो। रुद्रपुरको कार्यक्रममा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश स्पष्ट रूपमा आएको देखिन्छ विदेश जानु गलत होइन, गलत माध्यम रोज्नु खतरनाक हो। सहभागीलाई डर देखाएर होइन, तथ्य देखाएर सम्झाउने प्रयास गरिएको थियो। विदेश जानु अपराध होइन, तर गलत बाटो रोज्नु जोखिम हो भन्ने सन्देश स्पष्ट रूपमा दिइयो। आज धेरै युवाले वैदेशिक रोजगारीलाई आफ्नो भविष्य ठानेका छन्। त्यो स्वाभाविक पनि हो। तर भविष्यको खोजीमा कानुन, प्रक्रिया र सुरक्षालाई बेवास्ता गर्नु नै मानव बेचबिखनका गिरोहले खोजेको अवसर हो।

प्रहरी निरीक्षक तामाङले सहभागीलाई यही यथार्थ बुझाउने प्रयास गरे। उनले केवल अपराधको व्याख्या गरेनन्, त्यसबाट कसरी बच्ने भन्ने व्यवहारिक उपाय पनि प्रस्तुत गरे। यही कारण यस्तो कार्यक्रम केवल औपचारिकता नभई उपयोगी बन्यो।

कार्यक्रममा जिल्ला प्रहरी प्रमुख प्रहरी उपरीक्षक जनकबहादुर शाहीले प्रहरी निरीक्षक प्रशान्त तामाङको खुलेर प्रशंसा गरे। सरकारी निकायमा राम्रो कामको सार्वजनिक मूल्यांकन कम हुने गुनासो सुनिन्छ। तर परिणाममुखी काम गर्ने कर्मचारीलाई नेतृत्वले खुलेर प्रोत्साहन गर्दा त्यसले संस्थाभित्र सकारात्मक प्रतिस्पर्धा सिर्जना गर्छ। राम्रो कामको सम्मान हुँदा अन्य कर्मचारी पनि सिर्जनात्मक र परिणाममुखी कामतर्फ प्रेरित हुन्छन्। प्रहरी संगठनभित्र यस्तो संस्कृतिको विकास हुनु आफैंमा सकारात्मक पक्ष हो। समयसँगै अपराध बदलिएको छ भने प्रहरीको भूमिका पनि बदलिनुपर्छ।

केवल अपराध भएपछि अनुसन्धान गर्ने प्रहरी पर्याप्त छैन। अपराध हुनुअघि रोक्ने प्रहरी चाहिन्छ। समुदायमा पुग्ने प्रहरी चाहिन्छ। विद्यालय र कलेजमा पुगेर युवालाई सचेत बनाउने प्रहरी चाहिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवलाई स्थानीय आवश्यकतासँग जोड्न सक्ने प्रहरी चाहिन्छ। रुद्रपुरमा देखिएको प्रयास यही आधुनिक प्रहरी अवधारणाको उदाहरण हो।

नेपालका अधिकांश जिल्लामा मानव बेचबिखन, साइबर अपराध, वैदेशिक रोजगारीका नाममा हुने ठगी, डिजिटल ठगी र अन्तरदेशीय अपराध बढिरहेका छन्। यस्ता