काठमाडौं – राज्यका सुरक्षा निकायहरूमा नेतृत्व परिवर्तन नियमित प्रक्रिया हो। कुनै अधिकारी आउँछन्, निश्चित अवधि जिम्मेवारी सम्हाल्छन् र निर्धारित समयपछि बिदा हुन्छन्। तर सबै नेतृत्व एउटै प्रकारले स्मरण गरिँदैनन्। कतिपय नेतृत्व पदमा बसेर समय बिताउँछन् भने कतिपयले आफ्नो कार्यकाललाई परिणाम, सुधार र संस्थागत प्रभावले परिभाषित गर्छन्। काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका प्रमुखका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका एसएसपी नवराज अधिकारीको कार्यकाल पनि यस्तै चर्चा र मूल्याङ्कनको केन्द्रमा रहेको देखिन्छ।
उनले जिम्मेवारी सम्हालेको समय सहज थिएन। काठमाडौं उपत्यका तीव्र रूपमा बढ्दो सवारी चाप, सीमित सडक पूर्वाधार, बढ्दो दुर्घटना जोखिम, नियम उल्लङ्घनका चुनौती तथा जनअपेक्षाको दबाबसँग जुधिरहेको थियो। ट्राफिक व्यवस्थापन आफैंमा जटिल बन्दै गइरहेको बेला आन्दोलनका कारण ट्राफिक प्रहरीको महत्वपूर्ण प्रशासनिक संरचना क्षतिग्रस्त बन्न पुग्यो। एकातिर दैनिक सेवा प्रवाह निरन्तर राख्नुपर्ने दायित्व थियो भने अर्कोतिर संगठनको भौतिक संरचना पुनर्स्थापित गर्नुपर्ने चुनौती पनि उत्तिकै गम्भीर थियो।
यही चुनौतीपूर्ण अवस्थाबीच एसएसपी नवराज अधिकारीले नेतृत्व सम्हाले। धेरैका लागि त्यो केवल एउटा प्रशासनिक जिम्मेवारी थियो, तर उनले त्यसलाई संस्थागत पुनर्निर्माणको अवसरका रूपमा लिए। आन्दोलनका क्रममा ध्वस्त भएको ट्राफिक भवन पुनर्निर्माण गरी सञ्चालनमा ल्याउनु केवल निर्माण सम्पन्न गर्नु मात्र थिएन; त्यो संगठनको आत्मविश्वास पुनःस्थापित गर्ने अभियान पनि थियो। क्षतिग्रस्त संरचनाले संगठनभित्र निराशा पैदा गर्न सक्थ्यो, तर उनले त्यसलाई नयाँ सुरुवातमा परिणत गरे।
धेरै सरकारी निकायमा भौतिक पूर्वाधार निर्माणलाई सामान्य उपलब्धिका रूपमा लिइन्छ। तर परिस्थितिको विश्लेषण गर्दा ट्राफिक भवनको पुनर्निर्माण केवल एउटा भवन निर्माणको कथा थिएन। त्यो संकटपछि संस्थाले आफूलाई कसरी पुनः उभ्यायो भन्ने उदाहरण थियो। नेतृत्वले इच्छाशक्ति देखाए परिणाम सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश त्यसले दिएको छ। आज पुनः सञ्चालनमा आएको भवन संगठनको कार्यक्षमता मात्र होइन, नेतृत्वको दृढता र प्रतिबद्धताको पनि प्रतीक बनेको छ।
एसएसपी अधिकारीको कार्यकालमा ट्राफिक प्रहरीको सेवा प्रवाहलाई व्यवस्थित गर्ने दिशामा उल्लेखनीय प्रयासहरू गरिए। काठमाडौं उपत्यकामा दिनहुँ लाखौं नागरिक सडक प्रयोग गर्छन्। उनीहरूको दैनिक जीवन, समय व्यवस्थापन र सुरक्षासँग ट्राफिक व्यवस्थापन प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा ट्राफिक प्रहरीको कार्यसम्पादनमा हुने सानो सुधारले समेत ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। यही तथ्यलाई आत्मसात गर्दै उनले व्यवस्थापनलाई परिणाममुखी बनाउन जोड दिए।
उनको नेतृत्वमा सडकमा खटिने प्रहरी कर्मचारीको परिचालन, ट्राफिक व्यवस्थापनको कार्यविधि तथा सेवाग्राहीसँगको व्यवहारमा सुधार ल्याउने प्रयास गरियो। अनुशासन, जवाफदेहिता र नागरिकमैत्री सेवाको अवधारणालाई व्यवहारमा लागू गर्ने पहल गरियो। यसले ट्राफिक प्रहरीलाई केवल कारबाही गर्ने निकाय नभई सार्वजनिक सेवामा समर्पित संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुग्यो।
यस अवधिमा चोरी तथा हराएका सवारीसाधन खोजी अभियानले पनि उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गर्यो। वर्षौंअघि हराएका मोटरसाइकल, कार तथा अन्य सवारीसाधन फेला पारेर सम्बन्धित धनीलाई हस्तान्तरण गरिएका घटनाले व्यापक सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्यो। सवारीसाधन फिर्ता पाएका नागरिकका लागि त्यो केवल सम्पत्ति प्राप्ति थिएन; राज्यका निकायप्रतिको भरोसा पुनर्जीवित हुने क्षण पनि थियो। ट्राफिक प्रहरीले खोजी तथा अनुसन्धानको क्षेत्रमा समेत प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने उदाहरण यस अभियानले स्थापित गर्यो।
एसएसपी अधिकारीको नेतृत्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सडक सुरक्षाप्रतिको दीर्घकालीन दृष्टिकोण थियो। उनले दुर्घटना न्यूनीकरणलाई केवल कारबाहीको विषय बनाएनन्। विद्यालय, कलेज, युवा समूह तथा समुदायस्तरमा पुगेर ट्राफिक सचेतना अभिवृद्धि गर्ने कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिइयो। ट्राफिक सप्ताह, जनचेतनामूलक अभियान, अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रम तथा सार्वजनिक सहभागिताका माध्यमबाट सडक सुरक्षालाई सामाजिक अभियानका रूपमा विकास गर्ने प्रयास भयो।
सडक दुर्घटना केवल कानुनी विषय होइन, सामाजिक र मानवीय विषय पनि हो भन्ने बुझाइका साथ सचेतनालाई प्राथमिकता दिइनु उनको कार्यकालको सकारात्मक पक्ष मानिन्छ। नियम उल्लङ्घन भएपछि मात्र कारबाही गर्नेभन्दा नियम पालना गर्ने संस्कार विकास गर्न सकिए दुर्घटना स्वतः घट्छ भन्ने अवधारणालाई उनले व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरे।
नेतृत्वको अर्को महत्वपूर्ण सूचक भनेको संगठनभित्रको वातावरण हो। कुनै पनि संस्था त्यहाँ कार्यरत कर्मचारीको मनोबल र कार्यक्षमताबाट बलियो बन्छ। एसएसपी अधिकारीले यो तथ्यलाई गहिरोसँग बुझेका देखिन्छन्। उनले कर्मचारीसँग नियमित संवाद गर्ने, समस्याहरू प्रत्यक्ष सुन्ने र समाधानका लागि पहल गर्ने संस्कृतिलाई प्रोत्साहन दिए। कार्यदबाबबीच काम गरिरहेका प्रहरी कर्मचारीलाई मानसिक रूपमा सशक्त बनाउने उद्देश्यले विभिन्न मनोरञ्जनात्मक तथा स्वास्थ्य प्रवर्द्धन कार्यक्रम सञ्चालन गरिए।
हाइकिङ, खेलकुद, सामूहिक अन्तरक्रिया तथा प्रेरणामूलक गतिविधिहरूले कर्मचारीबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउन मद्दत पुर्यायो। प्रहरी संगठनमा मानसिक स्वास्थ्यको विषय धेरै समयसम्म ओझेलमा परेको अवस्थामा यसतर्फ देखाइएको संवेदनशीलता उल्लेखनीय मानिन्छ। सकारात्मक कार्यसंस्कृति विकासमा उनले दिएको जोडले कर्मचारीको मनोबल वृद्धि हुनुका साथै कार्यसम्पादनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारेको बताइन्छ।
उनको नेतृत्वको विशेषता भनेको प्रत्यक्षता र सक्रियता थियो। उनी कार्यालयभित्र सीमित रहनेभन्दा फिल्डमा पुगेर अवस्था बुझ्ने, कर्मचारीसँग संवाद गर्ने र समस्याको व्यावहारिक समाधान खोज्ने शैलीका लागि परिचित रहे। यही कारण उनका धेरै निर्णयहरू केवल कागजी निर्देशनमा सीमित नरही व्यवहारमा कार्यान्वयन भएको देखियो।
आजको समयमा सार्वजनिक संस्थाप्रति नागरिकको विश्वास कायम राख्नु आफैंमा ठूलो चुनौती हो। ट्राफिक व्यवस्थापन जस्तो प्रत्यक्ष नागरिक सम्पर्क हुने क्षेत्रमा त्यो चुनौती अझ बढी हुन्छ। तर एसएसपी अधिकारीले सेवामुखी दृष्टिकोण, नागरिकमैत्री व्यवहार तथा परिणाममुखी कार्यशैलीमार्फत संस्थाप्रतिको विश्वास अभिवृद्धि गर्न प्रयास गरे। ट्राफिक प्रहरीलाई डर र दण्डको प्रतीकभन्दा सहयोग र सेवाको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्ने सोच उनको कार्यकालभर देखिएको विश्लेषकहरूको बुझाइ छ।
निश्चय पनि कुनै पनि कार्यकाल पूर्ण रूपमा त्रुटिरहित हुँदैन। काठमाडौं उपत्यकाको ट्राफिक समस्या अझै जटिल छ, सडक पूर्वाधारका चुनौती कायम छन् र नागरिक अपेक्षाहरू पनि निरन्तर बढिरहेका छन्। तर उपलब्ध स्रोत, समय र परिस्थितिका आधारमा हेर्दा एसएसपी नवराज अधिकारीले संस्थागत सुधार, पूर्वाधार पुनर्निर्माण, कर्मचारी मनोबल अभिवृद्धि, नागरिक सेवाको प्रभावकारिता तथा सडक सुरक्षाको क्षेत्रमा छोडेको प्रभावलाई नकार्न सकिँदैन।
अन्ततः उनको कार्यकाललाई एउटा वाक्यमा समेट्नुपर्दा भन्न सकिन्छ—उनले ध्वस्त संरचनालाई मात्र उठाएनन्, संकटले थलिएको मनोबललाई पनि उठाए। उनले भवन पुनर्निर्माण मात्र गरेनन्, संगठनभित्र विश्वास, उत्तरदायित्व र सकारात्मक सोचको पुनर्निर्माण पनि गरे। उनले केवल प्रशासन चलाएनन्, सुधारको संस्कृति स्थापित गर्ने प्रयास गरे। र यही कारण काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयमा उनको कार्यकाल सामान्य प्रशासनिक अध्यायका रूपमा होइन, चुनौतीलाई उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्ने नेतृत्वको उदाहरणका रूपमा स्मरण गरिनेछ।
ध्वस्त भवनलाई जुरुक्क उठाएर, थलिएको मनोबललाई पुनर्जीवित गरेर, नागरिक विश्वासलाई बलियो बनाएर र संगठनलाई थप सक्षम आधारमा उभ्याएर बिदा भएका एसएसपी नवराज अधिकारीले आफ्नो कार्यकाललाई केवल समयको हिसाबले होइन, परिणामको हिसाबले पनि अर्थपूर्ण बनाएका छन्। नेतृत्व परिवर्तनसँगै जिम्मेवारी नयाँ हातमा पुगेको छ, तर उनले सुरु गरेका सुधारका पदचाप भने ट्राफिक प्रहरी संगठनभित्र लामो समयसम्म सुनिइरहनेछन्।
