ललितपुर – महालक्ष्मी नगरपालिका अन्तर्गत वडा नं. ६, सिद्धिपुर मा सञ्चालन गरिएको “४५ दिने वाद्य वादन तथा बाँसुरी प्रशिक्षण” कार्यक्रम भव्य रूपमा सम्पन्न भएको छ। पछिल्लो समय आधुनिकताको प्रभावसँगै हराउँदै गएको स्थानीय कला, संस्कृति र परम्परागत बाजा संस्कृतिलाई पुनर्जीवन दिने उद्देश्यसहित आयोजना गरिएको उक्त कार्यक्रमले अहिले स्थानीय स्तरमै व्यापक चर्चा बटुलेको छ।
समापन समारोहसँगै विभिन्न सांस्कृतिक समूहहरूलाई बाजागाजा वितरण गरिएको थियो भने कार्यक्रममा सहभागी प्रशिक्षार्थीहरूले सिकेका सीपको प्रत्यक्ष सांगीतिक प्रस्तुति समेत दिएका थिए। बाँसुरीको मधुर धुन, परम्परागत बाजाको ताल र स्थानीय सांस्कृतिक प्रस्तुतिले सम्पूर्ण सिद्धिपुर क्षेत्र सांस्कृतिक वातावरणले गुञ्जिएको थियो।
कार्यक्रमका लागि महालक्ष्मी नगरपालिकाको पहल तथा समन्वयमा रु. १० लाख बजेट विनियोजन गरिएको तथा प्रशिक्षण सञ्चालनका लागि वडा नं. ६ बाट रु. ५ लाख बजेट पुस्तान्तरण गरिएको जानकारी वडा अध्यक्ष धर्म महर्जन ले सार्वजनिक गरेका छन्। उनका अनुसार पछिल्लो समय युवापुस्ता आफ्नो मौलिक संस्कृति र परम्पराबाट टाढिँदै गइरहेको अवस्थामा यस्ता कार्यक्रम अपरिहार्य बन्दै गएका छन्।
उनले स्पष्ट शब्दमा भने, “यदि अहिले नै संस्कृति जोगाउने अभियान सञ्चालन गरिएन भने केही वर्षभित्रै हाम्रो मौलिक बाजा संस्कृति केवल किताब र तस्बिरमा सीमित हुनसक्छ।” अध्यक्ष महर्जनले संस्कृति संरक्षणलाई केवल भाषणमा सीमित नराखी व्यवहारमै कार्यान्वयन गर्न वडा कार्यालय प्रत्यक्ष रूपमा अघि बढेको दाबी गरेका छन्।
४५ दिनसम्म सञ्चालन गरिएको तालिममा विभिन्न उमेर समूहका युवाहरूको सक्रिय सहभागिता रहेको थियो। प्रशिक्षणका क्रममा प्रशिक्षार्थीहरूले बाँसुरी वादन, परम्परागत बाजा, ताल समायोजन, सांस्कृतिक प्रस्तुति र समूहगत सांगीतिक अभ्यास सम्बन्धी व्यावहारिक ज्ञान हासिल गरेका थिए। स्थानीय अगुवाहरूका अनुसार पछिल्लो पुस्तामा परम्परागत बाजा बजाउने युवाहरूको संख्या निरन्तर घट्दै गइरहेको अवस्थामा यस्तो प्रशिक्षण कार्यक्रम अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिएको छ।
समापन कार्यक्रममा बोल्दै विभिन्न जनप्रतिनिधिहरूले विकास केवल सडक, भवन र भौतिक संरचनाले मात्र नाप्न नसकिने बताएका छन्। उनीहरूले भाषा, कला, संस्कृति र मौलिक पहिचान जोगाउन नसकिए समाजको अस्तित्व नै संकटमा पर्ने चेतावनी दिएका छन्।
सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्दै उपमेयर लक्ष्मी महर्जन ले संस्कृति संरक्षणलाई नगरपालिकाले प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाइरहेको उल्लेख गरेकी छन्। उनले लेखेकी छन् कि, “हाम्रो मौलिक कला, संस्कृति र परम्परा नै हाम्रो पहिचान हो। यसलाई जोगाउनु केवल एउटा समुदायको दायित्व होइन, सम्पूर्ण समाजको जिम्मेवारी हो।”
उपमेयर महर्जनले यस्ता कार्यक्रमले युवाहरूलाई कुलत र विकृतिबाट टाढा राख्दै आफ्नो संस्कृति र समुदायप्रति जिम्मेवार बनाउने विश्वास व्यक्त गरेकी छन्। साथै उनले आगामी दिनहरूमा पनि नगरपालिकाले कला, संस्कृति र स्थानीय सम्पदा संरक्षणका कार्यक्रमलाई थप प्रभावकारी रूपमा विस्तार गर्ने प्रतिबद्धता जनाएकी छन्।
स्थानीयवासीहरूका अनुसार पछिल्लो समय परम्परागत बाजा संस्कृति तीव्र रूपमा संकटमा पर्दै गएको छ। विवाह, जात्रा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा समेत आधुनिक डिजे र इलेक्ट्रोनिक संगीतको प्रयोग बढ्दै जाँदा मौलिक बाजा संस्कृति ओझेलमा पर्दै गएको गुनासो स्थानीयहरूको छ।
यही अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै महालक्ष्मी नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको यो प्रशिक्षण कार्यक्रमलाई धेरैले “संस्कृति पुनर्जागरण अभियान” को रूपमा समेत व्याख्या गर्न थालेका छन्। कार्यक्रममा सहभागी युवाहरूले आफूहरू अब विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम, जात्रा तथा सामाजिक समारोहमा सक्रिय रूपमा बाजा बजाउने बताएका छन्।
कार्यक्रममा सहभागी एक प्रशिक्षार्थीले भने, “पहिले हामी आधुनिक गीतसंगीतमै रमाउँथ्यौं, तर अहिले आफ्नै संस्कृतिको महत्व बुझेका छौं। बाजा बजाउन सिकेपछि समुदायसँग अझ नजिकिएको महसुस भएको छ।”
स्थानीय बुद्धिजीवीहरूले संस्कृति संरक्षणका नाममा केवल औपचारिक कार्यक्रम गरेर फोटो खिच्ने प्रवृत्तिको आलोचना भइरहेका बेला महालक्ष्मी नगरपालिकाले व्यवहारमै प्रशिक्षण सञ्चालन गरेर उदाहरण प्रस्तुत गरेको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार बजेट छुट्याएर प्रत्यक्ष रूपमा युवा पुस्तालाई प्रशिक्षण दिनु दीर्घकालीन सांस्कृतिक लगानी हो।
कार्यक्रम सफल बनाउन वडा कार्यालय, स्थानीय सांस्कृतिक समूह, प्रशिक्षक, सामाजिक अभियन्ता तथा समुदायका अग्रज व्यक्तिहरूले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। समापन समारोहमा स्थानीयवासीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो भने सांस्कृतिक प्रस्तुति, बाजागाजा प्रदर्शन तथा सम्मान कार्यक्रमले विशेष आकर्षण थपेको थियो।
स्थानीय समुदायले अब यस्ता कार्यक्रम वडा नं. ६ मा मात्र सीमित नराखी सम्पूर्ण नगर क्षेत्रमा विस्तार गर्नुपर्ने माग समेत उठाएका छन्। उनीहरूका अनुसार भाषा, संस्कृति, बाजागाजा र मौलिक परम्परा जोगाउन सके मात्र भावी पुस्ताले आफ्नो वास्तविक पहिचानलाई गर्वका साथ बचाइराख्न सक्नेछन्।
पछिल्लो समय देशभर स्थानीय कला र संस्कृतिमाथि संकट बढिरहेका बेला सिद्धिपुरमा सम्पन्न यो कार्यक्रमलाई धेरैले सकारात्मक र दूरदर्शी कदमका रूपमा लिएका छन्। संस्कृति संरक्षण केवल नारामा सीमित नराखी व्यवहारमै लागू गर्न सके मात्र समाजको मौलिक अस्तित्व सुरक्षित रहने स्थानीयहरूको भनाइ छ।
