पाप भनेको धार्मिक, नैतिक वा सामाजिक दृष्टिले नराम्रो, अनैतिक तथा दुष्कर्म हो, जसले अरूलाई हानि गर्छ अर्थात समाजमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । पाप कर्महरूले व्यक्तिको आत्मा कलुषित बनाउँछ, मानसिक अशान्ति सिर्जना गर्छ र भविष्यमा दु:खको कारण बन्छ भन्ने सामाजिक मान्यता छ, जस्तै: हत्या, चोरी, झूटबोल्नु, कपट गर्नु, नशा सेवन गर्नु, अरूलाई दुःख दिनु आदि पाप कर्महरु हुन । हिन्दू धर्मअनुसार पापकर्मले व्यक्तिलाई नर्कको यात्रा गराउँछ, जबकि पुण्यकर्मले मोक्षको मार्ग देखाउँछ । बौद्धधर्ममा पनि पापलाई अशुभकर्म मानिन्छ, जसको परिणाम दु:ख भोग्नुपर्छ ।
पुण्य भनेको धार्मिक वा नैतिक रूपले सही, पवित्र र सत्कर्म हो, जसले अरूलाई हित गर्छ, समाजलाई सकारात्मक योगदान दिन्छ र आत्मा शुद्ध बनाउँछ । पुण्यकर्महरूले मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ र पुनर्जन्ममा राम्रो फल दिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । दान गर्नु, सत्य बोल्नु, परोपकार गर्नु, धर्म शिक्षा दिनु, दीन-दुःखीलाई सहयोग गर्नु आदिलाई पुण्यकर्म भनिन्छ । हिन्दू तथा बौद्ध दर्शनमा पुण्य संचित गरेमा पुनर्जन्म राम्रो स्थानमा हुन्छ, स्वर्ग प्राप्ति हुन्छ वा अन्ततः मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ । कर्म सिद्धान्त अनुसार पुण्यले राम्रो भाग्य सिर्जना गर्छ ।
धर्म एक अत्यन्त व्यापक र गहिरो अवधारणा हो, जसको परिभाषा समाज, संस्कृति, दर्शन र आध्यात्मिक विश्वास अनुसार फरक-फरक हुन सक्छ । सामान्यतया, धर्म मानव जीवनलाई नैतिक, आध्यात्मिक र सामाजिक रूपले अनुशासित गर्ने एक प्रणाली हो जसमा विश्वास, आस्था, आचरण, अनुष्ठान र परम्पराहरू समावेश हुन्छन् । धर्म एक व्यक्तिगत वा सामूहिक विश्वासको प्रणाली हो, जसले व्यक्तिको जीवनदर्शन, नैतिकता र आचारसंहिता लाई निर्देशित गर्छ । यसको मूलउद्देश्य मानव समाजमा शान्ति, सद्भाव, अनुशासन र परोपकार प्रवर्द्धन गर्नु हो । धर्म कुनै एकल नियम वा विचार होइन, बरु यो जीवन जिउने तरिका, आस्था, कर्तव्य तथा सद्गुणहरूको एकमुष्ट संयोजन हो ।
हिन्दू परम्परामा धर्मलाई – “धारयति इति धर्मः” अर्थात्, जसले जे धारण गर्छ, उही धर्म हो भनेर परिभाषित गरिएको छ । धर्मको अर्थ बहुआयामिक छ । कुनै पनि कुराको धारण गर्नु, पालन गर्नु नै धर्म हो । यसले व्यक्तिगत आचरण, नैतिकता, कर्तव्य तथा ब्रह्माण्डीय नियमलाई जनाउँछ । धर्म भनेको सत्य, न्याय, सदाचार, परोपकार, आत्मज्ञान तथा कर्तव्यनिष्ठा हो । प्रत्येक व्यक्ति, समाज वा राष्ट्रका लागि धर्म मार्गदर्शनको सिद्धान्त हो । आफ्नो संस्कृती र परम्परा अनुसारका असल कर्महरु गर्दैजानु, ईश्वरको आराधना, भक्ती र पुजा पाठ गर्नु, सत्य बोल्नु, न्यायको पक्ष लिनु, दीन-दुःखीको सेवा गर्नु, अहिंसा पालन गर्नु, कर्मयोगमा लाग्नु आदि धार्मिक कार्य भित्र पर्दछन । हिन्दू धर्मअनुसार धर्म चार आधारमा अडिएको हुन्छ जुन सत्य, अहिंसा, शौच (पवित्रता) र दया हुन । बौद्ध धर्ममा धर्म भनेको चार आर्यसत्य र अष्टांगिक मार्गलाई अनुसरण गर्नु हो । इस्लाम, इसाई धर्म तथा अन्य धर्ममा पनि धार्मिक शिक्षाले नैतिकता र सदाचारमा जोड दिन्छन ।
सत्य, अहिंसा, प्रेम, करुणा, इमान्दारी, सहनशीलता, दयालु जस्ता गुणहरु धर्मका अभिन्न अंग हुन् । धर्मले व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रप्रति हुने दायित्व हरू निर्धारण गर्छ । परमसत्यको खोजी, आत्मज्ञान, ध्यान, भक्ति वा योग मार्फत आध्यात्मिक उन्नति गर्नु धर्म को एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो । धर्ममा विभिन्न विधि, पूजा, उपासना तथा संस्कारहरू हुन्छन्, जसले समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने कार्य गर्छ । साँचो धर्मले अन्याय, हिंसा, छुवाछूत, भेदभाव तथा अधर्मको विरोध गर्छ र समाजमा समानता, सहयोग र न्यायको प्रवर्द्धन गर्छ । धर्मलाई केवल ईश्वर-केन्द्रित नभई, जीवन पद्धति तथा कर्मसँग जोडिएको मानिन्छ । धर्म केवल कर्मकाण्ड वा आस्था मात्र होइन, यो जीवन जिउने सही तरिका हो । सत्य, न्याय, करुणा, प्रेम र समानताको आधारमा मानिस लाई सही मार्गमा डोर्याउने तत्व नै धर्म हो । धर्मले मानिसलाई दयालु, इमान्दार तथा समाजको हितमा काम गर्न प्रेरित गर्छ । यसैले, धर्म भनेको केवल ईश्वरमा आस्था राख्ने कुरा मात्र नभई, आत्मअनुशासन, कर्तव्यपरायणता र सद्गुणको अभ्यास गर्ने प्रक्रिया पनि हो ।
हिन्दू ग्रन्थहरूबाट पाप, पुण्य र धर्मबारे तल उल्लेखित केही संस्कृत श्लोकहरूबाट यसलाइ प्रमाण सहित थप बुझ्न सकिन्छ ।
“पापं कृत्वा न तप्यते यः पापं च पुनः पुनः।
स देवेन लिख्यते हस्ते यथा तैलं तिले तिलैः॥”
(मनुस्मृति, ८-१६)
जो व्यक्ति पाप गरेर पनि त्यसको पछुतो मान्दैन र पटक पटक पापकर्म दोहोर्याइरहन्छ, उसको पाप भगवानले उसकै हातमा तेलजस्तै स्पष्ट रूपमा लेखिदिन्छन् अर्थात् पापकोफल अवश्य भोग्नुपर्छ । यो श्लोकले बताउँछ कि पापकर्म गर्ने व्यक्तिले त्यसको फल भोग्न बाध्य हुन्छ । पाप कर्म नदेखिने भएतापनि वा जतिसुकै गोप्यतवरले कसैले नदेख्ने गरि लुकेर गरेको रहेछ भनेपनी जसरी तोरि, तिलबाट अनिवार्य रूपमा तेल निस्किन्छ, त्यसरी नै पापकर्मको फल समयअनुसार अवश्य पाउछ, आउँछ ।
“असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मा अमृतं गमय ॥” — (बृहदारण्यक उपनिषद् १-३-२८)
हे भगवान ! मलाई असत्यबाट सत्यतर्फ लैजाऊ, अज्ञान को अन्धकारबाट ज्ञानको उज्यालोतर्फ लैजाऊ, मृत्युबाट अमरतातर्फ लैजाऊ । यो मन्त्रले मानिसलाई पापकर्म र अज्ञानबाट मुक्त भएर सत्कर्म (पुण्य) र ज्ञानको मार्गमा लाग्न प्रेरित गर्छ । पाप भनेको अज्ञान, अधर्म र असत्य हो, जसले व्यक्तिलाई पतनतर्फ लैजान्छ ।
“दानं तपश्च यज्ञश्च पुण्यं धर्मपरायणम्।
एते पुण्यफला विप्रा न दत्तं न कृतं कृते॥”
(महाभारत, अनुषासन पर्व ८०-४)
दान गर्नु, तपस्या गर्नु, यज्ञ गर्नु, पुण्यकर्ममा लीन हुनु, यी सबै पुण्यका कार्यहरु हुन् । जो पुण्य कर्म गर्दैन, उसले पुण्यको फल प्राप्त गर्न सक्दैन । यो श्लोकले पुण्य कार्यको महत्व दर्शाउँछ । पुण्य कर्महरू जस्तै दान, यज्ञ, तपस्या आदिले व्यक्तिलाई आत्मिक शुद्धता दिन्छ र राम्रो कर्मको प्रतिफलको रूपमा शुभ फल दिन्छ ।
“यः पथ्याभिः समिधा पुनाति स्वं देवं मर्त्यः स जीवसेद यः।
सर्वं ह्येवं तपसाऽपि लभ्यं सर्वं ह्येवं पुण्येन कर्मणा च ॥”
(ऋग्वेद १०-११-७)
जो मानिस सत्य मार्गमा हिँडेर, धार्मिक क्रियाकलाप गरी आफूलाई पवित्र बनाउँछ, उसले दीर्घायु प्राप्त गर्छ । पुण्य कर्मद्वारा सबै शुभफल प्राप्त गर्न सकिन्छ । ऋग्वेदको यो श्लोकले बताउँछ कि पुण्यकर्म, यज्ञ, सत्कर्म र धर्मपालन गरेर मानिसले आत्मिक शुद्धता प्राप्त गर्छ । पुण्य कार्यले आयु वृद्धि, सुख, शान्ति र मोक्ष प्राप्त हुन्छ ।
“धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्॥”
(मनुस्मृति ८-१५)
धर्मलाई नष्ट गर्ने व्यक्ति स्वयं नष्ट हुन्छ, तर जो धर्मको रक्षा गर्छ, धर्मले पनि उसको रक्षा गर्छ । त्यसैले, धर्मलाई कहिल्यै नष्ट गर्न हुँदैन, किन कि नष्टभएको धर्मले अन्ततः मानिसलाई नै नष्ट गर्छ । यो श्लोकले धर्मको महत्त्व दर्शाउँछ । जसले धर्मको पालना गर्छ, उसलाई धर्मले सुरक्षा दिन्छ तर, जसले अधर्म गर्छ वा धर्मको विनाश गर्छ, अन्ततः त्यो व्यक्तिले नै दुःख भोग्नुपर्छ ।
“ऋतेन दीया वर्ततां त्वष्टा धर्माणो देवाः पृथिवीं दधातु ।
धर्मेण विश्वं स्थितमेतदन्तः तस्मात् धर्मं परमं वदन्ति ॥”
(अथर्ववेद १२-१-१)
सत्य र धर्मको माध्यमबाट सारा संसार चलिरहेको छ । धर्म नै ब्रह्माण्डको आधार हो । त्यसैले, धर्मलाई सबैभन्दा उत्कृष्ट र सर्वोच्च मानिन्छ । अथर्ववेदमा धर्मलाई ब्रह्माण्ड को आधारभूत नियम मानिएको छ । धर्म बिना जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ, समाज अस्थिर बन्छ र सृष्टि सञ्चालन हुन सक्दैन । त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले धर्म गर्नुपर्छ, धर्मका नियम पालन गर्नुपर्छ ।
के मृत्युपछि पापी नर्क र धर्मात्मी स्वर्ग जान्छन त ?
हिन्दू धर्मशास्त्रहरूमा कर्मको आधारमा आत्माको गन्तव्य निर्धारण हुने मान्यता पाइन्छ । यस सम्बन्धमा वेद, उपनिषद्, महाभारत, गरुड पुराण जस्ता ग्रन्थहरूमा विभिन्न श्लोकहरू उल्लेख छन् ।
“सुकृतिनां सतां लोका: पापकृतां तु दुर्गतिः।
सुखं पुण्यस्य लोकेषु नरो नर्के हि दु:खितः॥”
(गरुड पुराण, अध्याय २-४६)
सत्कर्म गर्ने पुण्यात्माहरू स्वर्गलोक प्राप्त गर्छन्, तर पाप कर्म गर्ने पापीहरूले नरक भोग्छन् । पुण्यको फलस्वरूप आत्माले सुख पाउँछ भने पापको परिणाम स्वरूप दु:ख भोग्नुपर्छ । पापीहरु नर्क जान्छन भन्ने यो नै शास्त्रीय प्रमाण हो । यस श्लोकले स्वर्ग र नरकको व्यवस्था कर्म अनुसार हुने बताउँछ । जसले सत्य, दान, धर्म, अहिंसा र न्यायको पालना गर्छ, उसले स्वर्ग पाउँछ भने जसले हत्या, चोरी, व्यभिचार, झूट, अन्याय र हिंसा लगायतका पापकर्म गर्छ, उसले नरकमा जानैपर्छ ।
“यथैव फलं वृक्षस्य कल्पितं तत्फलप्रदम्।
तथा जन्मनि जन्मानि कर्मणां फलबन्धनम्॥”
(महाभारत, अनुषासन पर्व १२-६)
जसरी रूखले आफ्ना बीउ अनुसारको फल दिन्छ, त्यसरी नै प्रत्येक जन्ममा कर्म अनुसारको फल प्राप्त हुन्छ । यो श्लोकले बताउँछ कि मानिसले आफ्नो कर्म अनुसार नै स्वर्ग वा नरक भोग्छ । यो नियम अटल छ ।
“अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः।
जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः॥”
(कठोपनिषद् १.२.५)
जो अज्ञानमा बाँचेका छन् तर आफूलाई बुद्धिमान ठान्छन्, तिनीहरूले जन्म-जन्मान्तर दुःख भोग्छन् । अन्धोले अन्धोलाई डोर्याएर गन्तब्यमा पुग्न कठिन भए जस्तै पापकर्मले तिनलाई नरकतर्फ नै लैजान्छ । यो श्लोकले भन्छ कि अज्ञानता र पाप कर्मले नरक भोग्न बाध्य बनाउँछ ।
“त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्॥”
(भगवद्गीता ९-२०)
जसले वेद, यज्ञ, दान, जप-तप गरेर शुद्ध पुण्य कमाएका छन्, तिनीहरू स्वर्गलोक जान्छन् र त्यहाँ देवताहरुले जस्तै दिव्य सुख भोग्छन् । यज्ञ, तथा धर्मको मार्गमा लाग्नेहरूले स्वर्ग प्राप्त गर्छन् ।
“स्वर्गो लोकः पुण्यकर्माणां फलं सदा । यत्र सुखं न दुःखं च पुण्यवान् गच्छति ध्रुवम् ॥” – (ऋग्वेद १-१२-३)
स्वर्ग पुण्य कर्मको फलस्वरूप प्राप्त हुन्छ, जहाँ सधैं सुख हुन्छ, दुःख भन्ने नै हुँदैन । पुण्यात्मा अनिवार्य रूपमा स्वर्ग जान्छन । यो श्लोकले स्पष्ट रूपमा बताउँछ कि पुण्य गर्नेहरू स्वर्ग नै जान्छन ।
“ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।” – (भगवद्गीता ९-२१)
स्वर्गलोकमा पुण्यको फल भोगेपछि, पुण्य सकिएपछि मृत्यु लोकबाट फेरि पृथ्वीमै फर्कनुपर्छ । शास्त्रअनुसार स्वर्ग र नरक स्थायी बासस्थान होइनन् , स्वर्गको सुखभोग सकिएपछि आत्माहरु पुन: पृथ्वीतर्फ आउँछन । यसको अर्थ स्वर्ग वा नरकमा बसाइ स्थायी हुँदैन भन्ने नै हो । व्यक्तिले फेरि जन्म लिनुपर्छ जवसम्म मोक्ष प्राप्त गर्दैनन । मोक्ष प्राप्त गरे मात्र पुनर्जन्म चक्रबाट मुक्त पाउन सकिन्छ ।
सारंशमा, पाप पुण्य र धर्म एक आपसमा अन्तर सम्बन्धित छन् । पापले व्यक्ति र समाजलाई हानि पुर्याउँछ, पुण्यले राम्रो कर्मद्वारा लाभ पुर्याउँछ । धर्म भनेको सही मार्ग हो, जसले पापबाट टाढा राखेर पुण्य मार्गमा हिंड्न प्रेरित गर्छ । हाम्रो जीवनलाई सन्तुलन राख्न धर्मअनुसार पुण्य कर्म गर्नु नै सार्थक हुन्छ । अधर्म र असत्य जस्ता नराम्रो कर्म पाप नै हुन, जसको फल भोग्नैपर्छ । सत्कर्म, दान, यज्ञ, सत्य आचरण पुण्यको मार्ग हो जसले हामिलाइ सुख, शान्ति र उन्नति दिन्छ । सत्य, न्याय र कर्तव्यको मार्ग धर्म हो जसले जीवनलाई सही बाटोमा डोर्याउँछ । माथी उल्लेखित श्लोकहरूबाट हामीले सिक्न सक्छौँ कि धर्मको पालन गर्नु पुण्य कार्य हो, जसले हामीलाई पापकर्मबाट जोगाएर सही मार्गमा हिँडाउन मद्दत गर्छ । पापीहरु नरक जान्छन्, जहाँ उनीहरूले आफ्नो पाप कर्मको दण्ड भोग्छन् भने पुण्य गर्नेहरू स्वर्ग जान्छन्, जहाँ देवताजस्तै दिव्य सुख भोग्न पाइन्छ तर नरक र स्वर्ग स्थायी होइनन्, कर्म अनुसार पुनर्जन्म हुन्छ । मोक्ष मात्र अन्तिम मुक्तिको मार्ग हो, जसले पुनर्जन्म चक्रबाट मुक्ति दिन्छ ।
त्यसैले हामिले यहि जिवनमै, भोलिबाट गरौला नभनी आजै अहिल्यैबाट धर्म, सत्य, अहिंसा, परोपकार, जप-तप, दान गर्न शुरु गरिहालौ, धर्मको बाटोमा हिडौ । चोरी, हत्या, कपट, झूट, हिंसा, व्यभिचार लगायतका कुकर्म गर्नबाट बचौ । स्वर्ग प्राप्ती गर्न भन्दा पनि अझ मोक्ष नै प्राप्त गर्ने अभ्यासमा लागौ किनभने शास्त्रहरूका अनुसार जीवनको परम लक्ष्य नै मोक्ष प्राप्त गर्नु हो, जसले आत्मालाई स्थायी रूपमा परमात्मासँग एकत्व दिलाउँछ ।
