काठमाडौँ – ४० वर्षको उमेरपछि हाम्रो शरीरमा कैयौं खालको परिवर्तन सुरु हुन्छ । यसको सीधा असर कोलस्ट्रोल र मुटुको स्वास्थ्यसँग जोडिएको हुन्छ । ४० को उमेरपछि मेटाबोलिजम सुस्त हुन थाल्छ, शारीरिक गतिविधि घट्न सक्छ र हर्मोनमा हेरफेर पनि देख्न सकिन्छ । विशेषगरी महिलाहरूमा मेनोपज भएपछि एस्ट्रोजनको कमी अनि पुरुषहरूमा पनि टेस्टोस्टेरोनको कमीले खराब कोलस्ट्रोल (एलडीएल) बढाउन र राम्रो कोस्ट्रोल (एचडीएल) घटाउनमा भूमिका खेल्छ ।
खराब आहारको कारणले मात्र कोलेस्ट्रोल बढ्छ भन्ने धेरैजसो मानिसहरूले ठान्छन् । तर सच्चाई यो भन्दा धेरै जटिल छ । ४० वर्षको उमेर पछि, शरीरमा प्राकृतिक परिवर्तनहरू सुरु हुन्छन्, जसले कोलेस्ट्रोलको स्तरलाई असर गर्छ । बुढ्यौलीसँगै, कोशिकाको कार्यक्षमतामा कमी आउन थाल्छ, मेटाबोलिजम सुस्त हुन्छ र हार्मोनल परिवर्तनहरूले लिपिड प्रोफाइललाई असर गर्छ । यही कारण ४० वर्षपछि हृदयघात र स्ट्रोकको जोखिम बढ्छ ।
मेयोक्लिनिक डटकमका अनुसार उमेरसँगै शरीरको ऊर्जा जलाउने क्षमता कम हुन थाल्छ । पहिले जति क्यालोरी शरीरले सजिलै जलाउँथ्यो, पछि त्यही बिस्तारै बोसोको रूपमा शरीरमा जम्मा भएर बस्न थाल्छ । यसले तौल मात्र होइन एलडीएल र ट्राइग्लिसराइड्सलाई पनि असर गर्छ । साथै बुढ्यौलीले रगतबाट अतिरिक्त एलडीएल हटाउने कलेजोको क्षमतालाई पनि कम गर्न सक्छ । फलस्वरूप, रगतमा खराब कोलेस्ट्रोलको स्तर बढ्न सक्छ ।
कोलेस्ट्रोल बढाउनमा हर्मोन र मेटाबोलिज्मले कस्तो खेल्छ भूमिका ?
अमेरिकाको नेसनल सेन्टर फर बायोटेक्नोलोजी इन्फर्मेसन (एनसीबीआई)का अनुसार ४० वर्षको उमेर पछि कोलेस्ट्रोल बढ्नुको प्रमुख कारण हार्मोनल परिवर्तनहरू हुन् । महिलाहरूमा, मेनोपजको समयमा एस्ट्रोजनको स्तर द्रुत रूपमा घट्छ ।
सामान्य परिस्थितिमा, एस्ट्रोजेनले एचडीएल (राम्रो कोलेस्ट्रोल) कायम राख्न र एलडीएल नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ । यसको कमीले एलडएिल र ट्राइग्लिसराइड्स बढ्न सक्छ ।
पुरुषहरूमा पनि उमेर घर्किँदै जाँदा टेस्टोस्टेरोनको स्तर बिस्तारै घट्छ । यसले शरीरको बोसोको अनुपात बढाउँछ र इन्सुलिन प्रतिरोधको विकास निम्त्याउन सक्छ । जसका कारण लिपिड प्रोफाइलहरूलाई असर गर्न सक्छ ।
कलेजोको कार्यमा परिवर्तन
एनसीबीआईका अनुसार कलेजोले रगतबाट अतिरिक्त एलडीएल (खराब कोलेस्ट्रोल) हटाउँछ । उमेर बढ्दै जाँदा, यो प्रक्रिया केही मानिसहरूमा कम प्रभावकारी हुन सक्छ, जसले गर्दा रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल जम्मा हुन सक्छ ।
शारीरिक गतिविधिमा कमी
४० वर्षको उमेरपछि धेरै मानिसहरू पहिलेभन्दा कम सक्रिय हुन्छन् । नियमित व्यायाम अभावले एचडीएल (राम्रो कोलेस्ट्रोल)को स्तर घटाउन सक्छ र एलडीएल (खराब कोलेस्ट्रोल) बढाउन सक्छ ।
तौल र पेटमा बोसो लाग्नु
उमेर बढ्दै जाँदा विशेषगरी पेट वरिपरि बोसो बढ्न थाल्छ । यसले इन्सुलिन प्रतिरोध र उच्च कोलेस्ट्रोल दुवैको जोखिम बढाउँछ र व्यक्तिलाई अन्य गम्भीर समस्याहरूको जोखिम बढाउँछ ।
यी मान्छेलाई बढी हुन्छ कोलेस्ट्रोलको कारण हृदय रोगको जोखिम :
४० वर्षभन्दा माथिको उमेर
परिवारमा मुटु रोगको इतिहास भएको मानिस
मधुमेहका बिरामीहरू
उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिहरू
मोटोपना वा कम्मरको घेरामा धेरै बोसो भएकाहरू
धूम्रपान गर्नेहरू
४० वर्षपछि नियमित रूपमा कस्ता परीक्षणहरू गर्नुपर्छ ?
अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनका अनुसार ४० वर्षपछि कोलेस्ट्रोल मात्र होइन, समग्र मुटुको स्वास्थ्य जाँच गर्नुपर्छ ।
लिपिड प्रोफाइल
रक्तचाप
भोको पेटमा सुगर र एचबीए१ सी
बीएमआई र कम्मरको नाप
आवश्यक परेमा उच्च संवेदनशील सीआरपी
४० वर्षपछि कोलेस्ट्रोल केवल आहारको कारणले मात्र बढ्दैन । उमेर, हर्मोन, मेटाबोलिजम र जीवनशैलीमा परिवर्तनहरूका कारण कोलेस्ट्रोल बढ्छ । हार्मोनल परिवर्तनहरूले पुरुष र महिलामा लिपिड प्रोफाइलहरूलाई फरक–फरक रूपमा असर गर्छ ।
त्यसैले ४० वर्षपछि नियमित लिपिड प्रोफाइल, रक्तचाप र रगतमा चिनी जाँचहरू महत्त्वपूर्ण छन् । जोखिम कारकहरू प्रारम्भिक रूपमा पहिचान गर्न र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनाले हृदयघात र स्ट्रोक जस्ता गम्भीर रोगहरूको जोखिमलाई निकै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ ।
