नेपालले विगत सात दशकमा धेरै राजनीतिक परिवर्तन, आन्दोलन र संघर्षको इतिहास बोकेको राष्ट्र हो। निरंकुश शासनको अन्त्यदेखि बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापना, जनआन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया, गणतन्त्रको स्थापना र नयाँ संविधान जारी हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको कार्यान्वयनसम्म आइपुग्दा नेपाली जनताले ठूलो मूल्य चुकाएका छन्। हजारौं नागरिकको बलिदान, लाखौं जनताको संघर्ष र दशकौंको राजनीतिक अभियानपछि स्थापित भएको व्यवस्थाले देशलाई स्थायित्व, समृद्धि र सुशासनको दिशामा अघि बढाउने अपेक्षा गरिएको थियो।
तर आजको राजनीतिक वास्तविकताले ती अपेक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठाइरहेको छ। पत्रकार सुनिल श्रेष्ठसँगको विशेष कुराकानीमा सामाजिक चिन्तक यज्ञ कुमार नेम्कुलले वर्तमान राजनीतिक अवस्थाबारे गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्दै भने, “नेपालको राजनीति कम्तीमा २० वर्ष पछाडि धकेलिएको महसुस भइरहेको छ।”
उनका अनुसार यो कुनै भावनात्मक टिप्पणी मात्र नभई वर्तमान राजनीतिक अभ्यास, कमजोर हुँदै गएका लोकतान्त्रिक संस्था, नीतिगत अस्थिरता र जनविश्वासको क्षयको समष्टिगत विश्लेषण हो।
नेम्कुल भन्छन्, “हामीले ठूलो संघर्षपछि प्राप्त गरेका लोकतान्त्रिक उपलब्धिलाई संस्थागत गर्नुपर्ने बेला फेरि सत्ता केन्द्रित राजनीति, दलगत स्वार्थ र अस्थिरताले मुलुकलाई पछाडि धकेलिरहेको छ। विकासका एजेन्डाभन्दा सरकार बनाउने र गिराउने खेल नै मुख्य राजनीतिक विषय बनेको छ।”
राजनीतिक अस्थिरता : लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौती
नेम्कुलले नेपालको सबैभन्दा ठूलो समस्या राजनीतिक अस्थिरता भएको बताए। उनका अनुसार सरकार परिवर्तन लोकतन्त्रको सामान्य प्रक्रिया भए पनि निरन्तर सत्ता समीकरण फेरिने, नीति परिवर्तन भइरहने र राष्ट्रिय हितभन्दा दलगत स्वार्थ हाबी हुने अवस्थाले राज्य प्रणाली कमजोर बनेको छ। उनले भने, “सरकार फेरिनु समस्या होइन। समस्या त विकासका योजना, नीति र राष्ट्रिय प्राथमिकता पनि सरकारसँगै फेरिनु हो। यसले राज्यलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनाउँछ।”
उनका अनुसार संसद् जनताका मुद्दा समाधान गर्ने थलोभन्दा राजनीतिक शक्ति परीक्षण गर्ने मञ्चमा सीमित हुँदै गएको छ। परिणामस्वरूप नागरिकमा लोकतन्त्रप्रतिको भरोसा घट्दै गएको छ।
अर्थतन्त्र किन संकटतर्फ ?
कुराकानीका क्रममा नेम्कुलले अर्थतन्त्रको कमजोर अवस्थालाई प्रत्यक्ष रूपमा राजनीतिक अन्योलसँग जोडे ।उनका अनुसार राजनीतिक स्थायित्वबिना लगानी आउँदैन। उद्योग विस्तार हुँदैन। उत्पादन बढ्दैन। रोजगारी सिर्जना हुँदैन। अन्ततः युवाहरू विदेशिन बाध्य हुन्छन्।
“हामी उत्पादनभन्दा विप्रेषणमा निर्भर भयौं। गाउँ रित्तिँदै गएका छन्। खेत बाँझिएका छन्। शिक्षित युवा विदेशमा भविष्य खोजिरहेका छन्। यस्तो अवस्थाले दीर्घकालमा राष्ट्रलाई बलियो बनाउन सक्दैन,” उनले भने।
उनले थपे, विकास आयोजनाहरू समयमै सम्पन्न नहुनु, लागत बढ्दै जानु र निर्णय प्रक्रियामा ढिलाइ हुनु पनि राजनीतिक इच्छाशक्तिको अभावको परिणाम भएको बताए। नेम्कुलका अनुसार अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता युवामा बढ्दो निराशा हो।
“आजको पुस्ताले देशभित्र सम्भावना देख्न छाडेको छ। प्रतिभा पलायन भइरहेको छ। राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर भएको छ। जब नागरिकले आफ्नै देशमा भविष्य देख्दैनन्, त्यो कुनै पनि राष्ट्रका लागि गम्भीर चेतावनी हो,” उनले बताए।
उनका अनुसार सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो आक्रोश, सार्वजनिक संस्थाप्रतिको अविश्वास र राजनीतिक प्रक्रियाप्रति उदासीनता समाजमा देखिएको गहिरो निराशाका संकेत हुन्।
सुशासनबिनाको लोकतन्त्र अधुरो :
पत्रकार श्रेष्ठको प्रश्नमा जवाफ दिँदै नेम्कुलले लोकतन्त्र केवल निर्वाचन सम्पन्न गर्नु मात्र नभएको स्पष्ट पारे।
उनले भने, “लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ भनेको उत्तरदायी सरकार, पारदर्शी प्रशासन, स्वतन्त्र न्यायपालिका र जनतालाई गुणस्तरीय सेवा हो। यदि यी आधार कमजोर भए भने लोकतन्त्रको आवरण मात्रै बाँकी रहन्छ।”
उनले सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा ढिलाइ, भ्रष्टाचारका आरोप, कमजोर कार्यान्वयन र उत्तरदायित्वको अभावले नागरिकको विश्वास घटाएको बताए।
नेम्कुलले भने हामीले धेरै संघर्ष गरेर प्राप्त गरेका राजनीतिक उपलब्धिलाई संस्थागत गर्ने अवसर गुमाउँदै गएका छौं। यदि यही प्रवृत्ति जारी रह्यो भने विकासको गति सुस्त हुनेछ र लोकतन्त्र कमजोर बन्ने खतरा बढ्नेछ,” उनले स्पष्ट पारे।
उनका अनुसार अहिले पनि सुधारको सम्भावना समाप्त भएको छैन। तर त्यसका लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति, सुशासन, राष्ट्रिय सहमति र नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व अपरिहार्य छ। कुराकानीको अन्त्यमा नेम्कुलले सबै राजनीतिक दललाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय एजेन्डामा केन्द्रित हुन आग्रह गरे। उनले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, रोजगारी, सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताए।
“यदि नेतृत्वले जनविश्वास पुनः स्थापित गर्न सक्यो भने नेपाल अझै पनि समृद्धिको यात्रामा अघि बढ्न सक्छ। तर यदि अस्थिरता, स्वार्थ र कमजोर सुशासनलाई निरन्तरता दिइयो भने भविष्यका पुस्ताले आजको समयलाई गुमेको अवसरका रूपमा सम्झनेछन्,” उनले निष्कर्ष दिए।
निष्कर्ष :
नेम्कुलले व्यक्त गरेका धारणा नेपालको वर्तमान राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक अवस्थाप्रति गम्भीर चिन्ताको प्रतिबिम्ब हुन्। “नेपालको राजनीति २० वर्ष पछाडि धकेलियो” भन्ने अभिव्यक्ति प्रमाणित तथ्य होइन, तर वर्तमान अवस्थाको आलोचनात्मक विश्लेषण र सुधारको आह्वानका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
नेपाल आज पनि एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। अबको दिशा राजनीतिक नेतृत्व, संस्थागत सुधार, सुशासन र नागरिकको सक्रिय सहभागिताले निर्धारण गर्नेछ। चुनौतीहरू जति गम्भीर छन्, समाधानका सम्भावनाहरू पनि त्यत्तिकै जीवित छन् यदि राष्ट्रिय हितलाई व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्न सकियो भने।
